Blog > Komentarze do wpisu

Czym społeczeństwa różnią się od zegarków?

Kiedy obserwuję dyskusje na tematy ekonomiczne, gospodarcze i polityczne to mam nieustannie wrażenie, że ludzie nie zauważają jednej kluczowej rzeczy. Społeczeństwa są układami złożonymi, dynamicznymi. Co to oznacza?

Po pierwsze, na funkcjonowanie gromad ludzkich ma wpływ wiele zmiennych. Od takich jak klimat, jakość gleb, po to z kim sąsiaduje, jakie ma położenie geograficzne i w co wierzą jej członkowie.

Tak, wiara jest ważna. Badania porównawcze pomiędzy ludźmi i szympansami pokazują, że jednym ze źródeł sukcesu naszego podgatunku była umiejętność tworzenia wspólnych historii. Systemów poglądów i wierzeń, które spajają nasze społeczności. A jednocześnie opierają się o pewne dogmaty i aksjomaty – mogą to być zbiory wierzeń w przodków i duchy, mniej lub bardziej tradycyjne systemy religijne i światopoglądowe (z tej perspektywy wiara w bóstwo niewiele różni się od wiary w to „że ludzie mają/powinni mieć równe prawa”), czy też w systemy wartości (od takich jak pieniądz, po zbiory norm). Pozwólcie, że zacytuję (Dubnar., R. Nowa historia ewolucji człowieka, Copernicus Center Press, 2014 ) „Celem każdego z tych systemów (i w tym przypadku odnosi się to w takim samym stopniu do nauki jak do religii) jest wprowadzenie porządku w trudnym do zrozumienia świecie”.

No właśnie, zrozumienia. Kłopot z próbą regulowania układów złożonych jest taki, że nasz mózg nie bardzo potrafi sobie z tym poradzić. Zainteresowanych odsyłam do badań Dietricha Dörnera, tutaj wspomnę o jednym z nich, pokazującym problem z sytuacjami, kiedy działanie jest odsunięte w czasie od reakcji (z czym mamy do czynienia codziennie jeśli próbujemy kierować gospodarką).  Badanie to przeprowadził wspólnie z Ute Reichert. Badani dostali proste zadanie – mieli sterować ręcznie chłodnią tak by osiągnąć optymalną temperaturę w okolicach +4 stopni. Jednak regulacja temperatury działała z opóźnieniem o trzy impulsy (co nie jest niczym niespotykanym w gospodarce – efekty decyzji politycznych widzimy często dopiero po kilku latach). Na 54 badanych jedynie dwóm osobom udało się osiągnąć stabilność. Pozostali rozregulowali cały układ topiąc i zamrażając na zmianę zawartość chłodni.

Jeśli dochodzą do tego inne elementy układu złożonego – modyfikacja jednego parametru wpływa w różnym stopniu na kilka innych, a dodatkowo na to, że mamy dookoła pełno zmiennych niezależnych od nas (jak makroekonomia, zmiany klimatyczne, czy pojawiające się nowe „religie i światopoglądy”) to otrzymujemy układ na tyle skomplikowany, że nie sposób go zrozumieć i nim sterować.

Bo (to drugi element) cały układ jest układem dynamicznym, a dodatkowo jego częścią pozostaje sam sterujący (partia, polityk, grupa ludzi). Deus nie jest w maszynie. Został jej częścią – każda jej zmiana wpływa na niego.

Tym bardziej zastanawia mnie, u inteligentnych ludzi, głęboka wiara w to, że istnieje jakiś system polityczny idealny. Panaceum na wszelkie bolączki świata. System, który da się wdrożyć wszędzie i w każdych czasach i każdej społeczności cudownie się sprawdzi.

I by nie było, takie osoby widzę po każdej stronie sceny politycznej.

Daniel Kahnem nazywa to złudzeniem planowania.

 

Podobnie zresztą jest w świecie biznesu i korpo. Wielkie firmy zatrudniają ludzi, którzy poradzili sobie z określoną sytuacją licząc, że dadzą radę również z podobnym przypadkiem (w innej firmie). I co? Bardzo często, szczególnie jeśli zatrudnionej osobie brakuje elastyczności i otwartości na zmianę swoich przekonań) ponoszą oni porażki. Ba, badania pokazują, że menedżerowie, którzy odnieśli sukces, zwykle uzyskują znacząco gorsze wyniki w kolejnych latach (ładnie opisuje do Daniel Kahneman w Pułapkach myślenia, w rozdziałach 17. i 19.).

Dlaczego tak jest? Ostatnio bliskie jest mi myślenie o rynku (zarówno na poziomie firm, jak i państw) na bazie modeli biologicznych. Organizmy (państwa, firmy, społeczności) ewoluują w odpowiedzi na zmieniające się otoczenie. Ale ewolucja ma to do siebie, że:

  1. Nie ma idealnego celu. To co jest najlepszym rozwiązaniem dzisiaj, nie będzie najlepszym jutro, kiedy konkurencja/drapieżcy wejdą w moją niszę, lub zmieni się otoczenie)
  2. Ewolucja nagradza efektywność – oznacza to również to, że bycie perfekcyjnym nie pomaga, a nawet szkodzi (bo wymaga większych nakładów co powoduje, że przegrywamy z bardziej ekonomicznymi konkurentami)
  3. Ma wiele dróg do celu. Inaczej wszystkie zwierzęta latające wyglądałyby tak samo (nie zawsze są to nawet podobne rozwiązania – inaczej latają pajęczaki jako babie lato, a inaczej żurawie, czy też ludzie).
  4. Nie ma szczytu drabiny. Zwykle „wejście szczyt ewolucji” oznacza jedynie tyle, że tak bardzo się wyspecjalizowałeś, że małe zaburzenie homeostazy powoduje, że wymierasz (zwalniając niszę dla tych bardziej elastycznych).

 

Skąd więc ta wiara, że w gospodarce jest inaczej? Że to ten akurat element polityczny wpłynął na sukces danego kraju i powinniśmy go skopiować? Skąd wiara, że to co sprawdziło się w jednym ekosystemie (na stepie) sprawdzi się w innym (las deszczowy)? I skąd przekonanie, że to co działało 100 lat temu, będzie działać i dzisiaj?

Kierują nami: złudzenie trafności (tak modyfikujemy nasze wspomnienia, że mamy wrażenie trafnego przewidywania zdarzeń), złudzenie kontroli (wydaje nam się, że kontrolujemy wszystko), złudzenia zrozumienia i wiele innych mechanizmów zaburzających nasze osądy i rozumowanie. Od tak podstawowych jak lepsze pamiętanie argumentów zgodnych z naszymi przekonaniami i przypisywanie negatywnych cech oponentom (ręka do góry, kto pomyślał – jak dobrze, że mnie te błędy nie dotyczą, ale tych prawicowców/lewaków/inne już tak), po bardziej złożone racjonalizacje i złudzenia przyczynowości.

Świat się zmienił. Wiele dróg się przed nami zamknęło – w wyniku wzrostu liczebności ludzi, w wyniku tego jak zmodyfikowaliśmy nasze otoczenie. Wiele dróg, nowych dróg, się przed nami otwiera. Ale przegapimy je, jeśli będziemy wierzyć w swoją nieomylność, zabraknie nam elastyczności i otwartości na dyskusję z osobami mające inne od naszych poglądy.

 

WS



niedziela, 19 lipca 2015, shaman2
-- Polub blog i otrzymuj powiadomienie o nowościach: https://www.facebook.com/SzamanieMamrotanie

Polecane wpisy

TrackBack
TrackBack w tym blogu jest moderowany. TrackBack URL do wpisu: